Dadaizm - absurd, bunt i sztuka, która łamie reguły

Absurd, przypadek, kolaż z gazety, wiersz złożony z przypadkowych sylab i przedmiot codziennego użytku pokazany jako dzieło sztuki. Tym właśnie może zaskoczyć dadaizm, czyli awangardowy ruch, który po I wojnie światowej zakwestionował niemal wszystkie przyzwyczajenia dotyczące sztuki, artysty i odbiorcy. Wyjaśniam, skąd się wziął, jakie miał cechy, z czego wynikała jego prowokacyjność oraz dlaczego do dziś jest ważny dla teatru i sztuk wizualnych.

Dadaizm oznacza bunt przeciwko przyjętym zasadom sztuki

Dadaizm był międzynarodowym ruchem artystycznym i literackim awangardy, który rozwijał się przede wszystkim w latach 1916-1924. Nie miał jednego stylu, programu estetycznego ani katalogu obowiązkowych technik. Łączyła go raczej wspólna postawa: przekonanie, że po doświadczeniu wojny tradycyjna sztuka i jej wzniosłe hasła utraciły wiarygodność.

Wielki słownik języka polskiego PAN opisuje dadaizm jako kierunek odrzucający tradycyjne zasady tworzenia na rzecz swobodnych skojarzeń i absurdalnego dowcipu. To trafna definicja, ale nie wyczerpuje tematu. Dadaiści nie chcieli jedynie rozśmieszać publiczności. Ich nonsens był narzędziem krytyki świata, który potrafił mówić o rozumie, postępie i porządku, a jednocześnie doprowadził do masowej przemocy.

Dlatego dadaizm nazywa się czasem ruchem antysztuki. Nie oznacza to, że artyści przestali tworzyć. Chodziło raczej o podważenie pytania, kto decyduje o tym, co jest sztuką. Czy dzieło musi być piękne, wykonane ręcznie i podpisane przez autora? Czy zwykły przedmiot może stać się dziełem, jeśli zmieni się jego kontekst? Dadaizm odpowiadał na te pytania prowokacyjnie, ale bardzo konsekwentnie.

Ruch narodził się w cieniu wojny i artystycznego kryzysu

Początkiem dadaizmu był Cabaret Voltaire w Zurychu, otwarty 5 lutego 1916 roku przez Hugo Balla i Emmy Hennings. Neutralna Szwajcaria stała się wtedy miejscem schronienia dla artystów i intelektualistów uciekających przed wojną. W klubie spotykali się między innymi Tristan Tzara, Hans Arp, Marcel Janco i Richard Huelsenbeck.

Program Cabaret Voltaire łączył poezję, muzykę, taniec, recytację i improwizowane występy. Publiczność mogła usłyszeć poezję dźwiękową, czyli tekst pozbawiony tradycyjnego znaczenia słów, a oparty na rytmie, brzmieniu i energii głosu. Dla mnie właśnie ten teatralny charakter jest jednym z najlepszych kluczy do zrozumienia dadaizmu. To nie była wyłącznie sztuka do oglądania, lecz wydarzenie, które miało wytrącić widza z równowagi.

Geneza nazwy „Dada” nie jest całkowicie pewna. Najczęściej powtarza się historię o przypadkowym wskazaniu słowa w słowniku, ale sami artyści chętnie tworzyli sprzeczne wersje tej opowieści. Ta niejednoznaczność dobrze pasowała do ruchu, który nie chciał budować jednej, obowiązującej interpretacji.

Po Zurychu dadaizm rozwijał się w Berlinie, Kolonii, Hanowerze, Nowym Jorku i Paryżu. W każdym z tych miejsc przyjmował nieco inną formę. Berlin stał się ważnym ośrodkiem politycznego fotomontażu, Paryż połączył dadaistyczną prowokację z późniejszym surrealizmem, a Nowy Jork kojarzył się przede wszystkim z eksperymentami Marcela Duchampa i Francisa Picabii.

Po czym rozpoznać dadaistyczny sposób myślenia

Dadaizmu nie da się rozpoznać po jednym kolorze, kompozycji czy rodzaju materiału. Łatwiej szukać w dziele określonej strategii, czyli sposobu podważania przyzwyczajeń odbiorcy. Najczęściej pojawiają się następujące elementy.

Najczęstszy błąd polega na utożsamianiu dadaizmu z przypadkowym bałaganem. Przypadek był metodą, a nie brakiem pomysłu. Dadaiści często dokładnie planowali sytuację, w której odbiorca miał poczuć dezorientację. Chaos na powierzchni mógł więc kryć bardzo świadomą krytykę języka, instytucji sztuki albo mieszczańskich obyczajów.

Najważniejsi artyści pokazali, że dziełem może być także gest

Jedną z najważniejszych postaci dadaizmu był Marcel Duchamp. Jego ready-made, czyli gotowe przedmioty wybrane i przedstawione jako sztuka, zmieniły sposób myślenia o autorstwie. „Fontanna”, pisuar podpisany pseudonimem R. Mutt, nie zachwyca kunsztem wykonania. Jej znaczenie wynika z pytania, czy o wartości dzieła decyduje wygląd przedmiotu, jego funkcja, czy może decyzja artysty.

Hugo Ball rozwijał poezję dźwiękową i sceniczne działania oparte na kostiumie, rytmie oraz brzmieniu. Jego występy przypominały połączenie recytacji, koncertu i performansu. To ważne, ponieważ pokazały, że słowo nie musi być nośnikiem logicznej informacji. Może działać jak instrument, gest albo impuls emocjonalny.

Tristan Tzara był poetą, redaktorem i jednym z głównych organizatorów ruchu. Dadaistyczny sposób tworzenia wiersza proponował między innymi przez wycinanie słów z gazety i losowe ich łączenie. Tzara nie traktował tego wyłącznie jako zabawy. Chodziło o uwolnienie tekstu od przewidywalnej składni i kontroli autora.

W Berlinie szczególne znaczenie zyskała Hannah Höch, pionierka fotomontażu. Łączyła wycinki prasowe, fotografie i fragmenty reklam, tworząc obrazy komentujące politykę, kulturę masową oraz role płciowe. Z kolei Hans Arp wykorzystywał przypadkowo upuszczane fragmenty papieru, a Kurt Schwitters budował kompozycje z odpadków, biletów i materiałów znalezionych.

Te przykłady pokazują, że dadaizm nie sprowadzał się do jednego stylu wizualnego. Raz najważniejszy był przedmiot, innym razem głos, montaż, ruch aktora albo reakcja widowni. Właśnie dlatego jego wpływ okazał się większy niż sugerowałoby krótkie życie samego ruchu.

Dadaizm a surrealizm i teatr

Dadaizm często zestawia się z surrealizmem, ale nie są to pojęcia tożsame. Dadaiści chętniej podkreślali negację, bunt i absurd rzeczywistości, natomiast surrealiści próbowali docierać do wyobraźni, snu i nieświadomości. Surrealizm wyrósł częściowo z dadaistycznych eksperymentów, lecz z czasem stworzył bardziej rozpoznawalny program artystyczny.

W teatrze dziedzictwo dadaizmu widać szczególnie wyraźnie. Dadaiści rozbijali czwartą ścianę, mieszali role aktora i widza, korzystali z improwizacji, maski, hałasu oraz celowo niespójnego tekstu. Spektakl nie musiał już opowiadać linearnej historii. Mógł być serią obrazów, dźwięków i napięć, które widz sam porządkował.

To podejście wpłynęło na teatr eksperymentalny, happening i performance. W polskiej kulturze podobne impulsy można dostrzec między innymi w późniejszych działaniach Tadeusza Kantora, choć nie był on dadaistą w ścisłym znaczeniu. Dla historii sceny ważna jest sama zmiana perspektywy. Teatr nie musi tylko przedstawiać świata. Może również zakłócać jego reguły i zmuszać publiczność do aktywnej reakcji.

Właśnie tu dadaizm dobrze łączy się z historią teatru. Nawet jeśli konkretny spektakl nie korzysta bezpośrednio z dadaistycznych tekstów czy dekoracji, może przejąć ich zasadę twórczej niepewności. Aktor, scenograf i widz przestają wykonywać wyłącznie przypisane im funkcje, a scena staje się miejscem doświadczenia, a nie tylko ilustracją fabuły.

Dlaczego dadaizm nadal działa na współczesnego odbiorcę

Dadaizm zakończył się jako zorganizowany ruch, ale jego pytania pozostały aktualne. Czy muzeum nadaje przedmiotowi wartość? Czy reklama i fotografia prasowa pokazują prawdę? Czy dzieło musi być trwałe, piękne i wykonane przez jedną osobę? Współczesna sztuka konceptualna, instalacje, memy, działania uliczne i performanse często korzystają z podobnej logiki.

Nie każda prowokacja jest jednak automatycznie dadaistyczna. Sam szok nie wystarczy. Jeśli za kontrowersyjnym gestem nie ma pytania o język, władzę, instytucję lub przyzwyczajenie odbiorcy, pozostaje tylko efektem specjalnym. Najciekawsze przykłady łączą prostotę formy z trafną zmianą perspektywy.

Gdy próbuję wytłumaczyć sens tego kierunku jednym zdaniem, mówię, że dadaizm nauczył sztukę podejrzliwości wobec własnych reguł. Nie chodziło o to, by tworzyć bez sensu, lecz by sprawdzić, kto ten sens ustala i dlaczego mamy się z nim zgadzać.

Od Cabaret Voltaire do sceny współczesnej

Dadaizm był odpowiedzią na świat, w którym tradycyjne wartości straciły wiarygodność. Wykorzystał absurd, przypadek i prowokację, aby otworzyć sztukę na codzienne przedmioty, dźwięki, działania sceniczne i bezpośredni kontakt z publicznością.

Najlepiej zapamiętać go nie jako zamknięty styl, lecz jako sposób zadawania niewygodnych pytań. Kiedy zwykły przedmiot trafia do galerii, aktor mówi tekst pozbawiony logicznych słów, a widz staje się częścią przedstawienia, nadal pracuje dziedzictwo dadaizmu. Jego siła nie polega na tym, że daje jedną odpowiedź, tylko na tym, że skutecznie odbiera sztuce pozorną oczywistość.