Najciekawsze filmy Stanisława Tyma pokazują, jak doświadczenie sceniczne, satyra i obserwacja codzienności przenikały do polskiego kina. Obok kultowych ról Ryszarda Ochódzkiego znajdziemy tu znakomitego kaowca z „Rejsu”, współpracę scenariuszową ze Stanisławem Bareją oraz późniejszą próbę samodzielnego reżyserowania. Poniżej porządkuję najważniejsze tytuły, role i teatralne źródła stylu tego wszechstronnego twórcy.
Najważniejsze filmy Tyma tworzą opowieść o polskiej satyrze
- „Rejs” przyniósł mu jedną z najbardziej rozpoznawalnych ról w historii polskiego kina.
- „Miś” połączył jego aktorstwo, dialogi, scenariusz i współpracę reżyserską.
- Ryszard Ochódzki pojawił się także w „Rozmowach kontrolowanych” i „Rysiu”.
- Stanisław Tym był nie tylko aktorem, lecz także scenarzystą, reżyserem i autorem dialogów.
- Jego styl wyrósł ze Studenckiego Teatru Satyryków STS i kabaretu.
Od sceny STS do najważniejszych ról filmowych
Filmowa kariera Stanisława Tyma nie zaczęła się od klasycznej drogi aktora repertuarowego. W 1960 roku związał się ze Studenckim Teatrem Satyryków STS, gdzie występował, pisał skecze i reżyserował. W latach 1963-1964 pełnił nawet funkcję dyrektora zespołu.
To doświadczenie miało ogromne znaczenie dla jego późniejszego stylu. Tym potrafił mówić zwyczajnie, niemal bez aktorskiego ozdobnika, a jednocześnie wydobywać z pozornie błahej sytuacji absurd i napięcie. Właśnie dlatego jego bohaterowie często wyglądają jak zwykli ludzie, którzy nagle trafili w świat pełen nonsensownych procedur.
W kolejnych latach pisał i występował także w kabaretach Owca, Dudek, U Lopka i Wagabunda. Później był związany między innymi z Teatrem Rampą oraz Teatrem Powszechnym. Z perspektywy historii teatru to ważny trop, bo jego filmowy humor wyrastał nie tylko z komedii, lecz także z żywego kontaktu z publicznością.
„Rejs” otworzył mu drogę do kina rozpoznawalnego przez pokolenia
W „Rejsie” Marka Piwowskiego Tym zagrał postać, która przechodzi niezwykłą przemianę. Pasażer bez biletu zostaje omyłkowo uznany za instruktora kulturalno-oświatowego, czyli kaowca, i zaczyna funkcjonować w tej roli. Siła tej kreacji polega na tym, że aktor nie gra wielkiej osobowości, tylko człowieka, który bardzo szybko dostosowuje się do oczekiwań otoczenia.
„Rejs” jest istotny także dlatego, że pokazuje typ poczucia humoru, z którym później kojarzono Tyma. Nie chodzi wyłącznie o dowcip słowny. Najmocniej działają pauzy, niezręczność, pozorna powaga i absurd grupowej rozmowy. W mojej ocenie właśnie tu najlepiej widać, że jego warsztat był mocno teatralny, ale nie polegał na przerysowaniu.
Przed „Rejsem” pojawiał się w mniejszych rolach, między innymi w „Cafe Pod Minogą”, „Jutrze premiery”, „Pingwinie” i „Barierze”. Nie wszystkie te występy są równie ważne dla szerokiej publiczności, ale pokazują, że jego obecność w kinie zaczęła się jeszcze przed okresem największej popularności komedii Barei.
Najważniejsze filmy stworzone wspólnie ze Stanisławem Bareją
Najmocniejszy etap filmowej działalności Tyma wiąże się ze współpracą ze Stanisławem Bareją. Tym nie ograniczał się do grania. Współtworzył scenariusze, pisał dialogi, konsultował konstrukcję scen i brał udział w pracy reżyserskiej. Dzięki temu jego komediowy styl był obecny zarówno przed kamerą, jak i w samej budowie filmowego świata.
| Film | Rola lub funkcja Tyma | Dlaczego warto go znać |
|---|---|---|
| „Nie ma róży bez ognia” | Dialogi, rola Zenka | Dobry przykład komedii o mieszkaniowym chaosie i społecznej frustracji. |
| „Brunet wieczorową porą” | Scenariusz i dialogi, udział dubbingowy | Pokazuje jego wkład pisarski, nawet poza klasyczną rolą ekranową. |
| „Co mi zrobisz, jak mnie złapiesz” | Scenariusz, druga reżyseria, dwie role | Łączy satyrę obyczajową z krytyką oportunizmu i układów. |
| „Miś” | Scenariusz, dialogi, dwie role, współpraca reżyserska | Najpełniejszy przykład jego wpływu na polską komedię. |
Największym wydarzeniem pozostaje oczywiście „Miś”. Tym zagrał w nim Ryszarda Ochódzkiego oraz węglarza Stanisława Palucha, a także współtworzył scenariusz i dialogi. Film powstał w 1980 roku, a do kin trafił w 1981 roku, dlatego w opracowaniach można spotkać obie daty.
Ochódzki nie jest tylko zabawnym kombin atorem. To postać, która świetnie rozumie zasady systemu i potrafi zmieniać maski zależnie od sytuacji. FilmPolski.pl przypisuje Tymowi przy „Misiu” nie tylko scenariusz i dialogi, lecz także współpracę reżyserską, co dobrze pokazuje, że jego rola w tym projekcie była znacznie większa niż aktorska.
Ryszard Ochódzki, czyli bohater większy niż jeden film
Ochódzki powrócił w „Rozmowach kontrolowanych” Sylwestra Chęcińskiego. Tym ponownie zagrał prezesa klubu „Tęcza”, ale tym razem osadził go w realiach stanu wojennego. Bohater znów lawiruje między instytucjami, ludźmi i zmieniającymi się regułami, a jego największym talentem pozostaje przetrwanie za cenę moralnej elastyczności.
„Rozmowy kontrolowane” są ciekawym uzupełnieniem „Misia”, choć nie działają dokładnie w ten sam sposób. Pierwszy film jest bardziej wielowarstwową satyrą na język i obyczaje PRL-u, drugi mocniej opiera się na pościgu, pomyłkach i politycznych realiach. Tym odpowiadał za scenariusz, dialogi, drugą reżyserię oraz dwie role aktorskie.
W 2007 roku sam wyreżyserował i napisał „Rysia”, kontynuację losów Ochódzkiego. Film przenosi bohatera do rzeczywistości po 1989 roku, gdzie dawny spryt zostaje wykorzystany w świecie bankowych przekrętów, polityki i nowych interesów. Ja traktuję „Rysia” przede wszystkim jako świadectwo zmiany epoki, choć pod względem komediowym nie dorównuje „Misiowi”.
Nie tylko komedie Barei pokazują skalę jego talentu
Ograniczenie filmografii Tyma do „Misia” byłoby wygodne, ale niesprawiedliwe. W „Wojnie światów - następnym stuleciu” Piotra Szulkina zagrał cenzora, a więc postać wpisaną w zupełnie inny, dystopijny ton. Ten występ pokazuje, że potrafił działać także w kinie bardziej chłodnym, politycznym i niepokojącym.
W „Uprowadzeniu Agaty” Marka Piwowskiego pojawił się jako bezdomny. Miał również role w produkcjach takich jak „Smuga cienia”, „Dziura w ziemi”, „Czterdziestolatek”, „Bank nie z tej ziemi” oraz „Niania”. Nie każda z nich jest rozbudowana, ale Tym miał rzadką umiejętność nadawania drugoplanowej postaci wyraźnego rytmu i charakteru.
W późniejszym okresie warto odnotować także film „Miasto” z 2021 roku, w którym wystąpił jako pijak. To jedna z jego ostatnich filmowych obecności. Nie zmieniła już jego pozycji w historii kina, ale przypomniała, że nawet pod koniec kariery pozostawał aktorem natychmiast rozpoznawalnym.
Culture.pl opisuje go jako satyryka, felietonistę, aktora estradowego, reżysera, scenarzystę i komediopisarza. Ta wielość ról nie jest wyłącznie biograficzną ciekawostką. Wyjaśnia, dlaczego jego filmy są tak mocno oparte na języku, rytmie rozmowy i obserwacji zachowań społecznych.
Jak oglądać ten dorobek, żeby zobaczyć coś więcej niż kultowe cytaty
Najlepiej zacząć od „Rejsu”, bo ten film pokazuje źródło jego ekranowej osobowości. Później warto sięgnąć po „Misia”, a następnie po „Nie ma róży bez ognia” i „Co mi zrobisz, jak mnie złapiesz”, żeby zobaczyć, jak Tym rozwijał się jako współautor komediowego świata.
- „Rejs” pozwala zobaczyć jego improwizacyjny i sceniczny temperament.
- „Miś” pokazuje połączenie aktorstwa, scenariusza i dialogu.
- „Rozmowy kontrolowane” rozwijają postać Ochódzkiego w politycznej satyrze.
- „Ryś” warto obejrzeć na końcu jako próbę samodzielnego domknięcia tej historii.
Dobrym ćwiczeniem jest zwracanie uwagi nie tylko na Tyma, ale również na sposób, w jaki rozmawiają inni bohaterowie. Najwięcej sensu kryje się często w języku urzędowym, powtarzanych formułkach i rozmowach pozornie pozbawionych celu. To właśnie tam jego teatralne doświadczenie spotyka się z filmową satyrą.
Dlaczego filmy Stanisława Tyma nadal działają
Stanisław Tym zmarł 6 grudnia 2024 roku w wieku 87 lat, ale jego role nie zamknęły się w jednej epoce. Nadal rozpoznajemy w nich mechanizmy, które nie zniknęły wraz z PRL-em: potrzebę dopasowania się, zmienność języka władzy, kombinowanie i łatwość usprawiedliwiania własnych decyzji.
Jego filmografia jest cenna także dla osób zainteresowanych teatrem. Pokazuje, że aktor może budować swoją siłę nie tylko przez wielkie role dramatyczne, lecz również przez kontakt z publicznością, pracę nad tekstem i wyczucie rytmu sceny. W przypadku Tyma właśnie z tego połączenia powstał styl, którego nie da się pomylić z żadnym innym.
Jeżeli miałbym wskazać trzy tytuły na początek, wybrałbym „Rejs”, „Misia” i „Rozmowy kontrolowane”. Razem pokazują drogę od scenicznej obserwacji i improwizacji do pełnoprawnego autorstwa filmowej satyry.
